Ekonomia veblenowska

26.08.2019 1 minuta na przeczytanie artykułu
Akademia Bezpieczeństwa Ekonomiczno-Prawnego

Thorstein Bunde Veblen jest prekursorem podejścia instytucjonalnego w ekonomii. Jego poglądy wyrosły na gruncie krytyki dotychczasowej myśli ekonomicznej. Nie zgadzał się ze zwolennikami ekonomii marksowskiej, którzy sądzili że wszystkie zmiany muszą zachodzić za pomocą rewolucji, zarzucając im zbyt wielką dynamikę. Natomiast zwolenników ekonomii neoklasycznej krytykował za zbyt statyczne podejście do gospodarki oraz posługiwanie się metodą dedukcyjną. Nie zgadzał się również ,,z subiektywną teorią popytu, zakładającą racjonalność decyzji konsumenckich, którymi kierować miał rachunek zadowolenia”[1].

W swojej pracy naukowej koncentrował się na badaniu ludzkiej natury. Veblen twierdził, że każdy człowiek posiada pewne cechy (instynkty), które dzielą się na trzy grupy:

  • cechujący wszystkich ludzi instynkt przetrwania (ang. instinct of self-preservation),
  • instynkty dobre (np. dobrze wykonanej pracy – ang. instinct of workmanship),
  • oraz instynkty złe (np. instynkt rywalizacji – ang. emulatory instinct).

Zdaniem Veblena ludzie rodzą się z pewnymi instynktami, z których najsilniejsze są instynkt przetrwania oraz instynkt rywalizacji, który wzmocniony przez instynkt nienasycenia przejawia się w dążeniu do posiadania dóbr. Warto przy tym podkreślić, że ,,zdaniem Veblena zjawisko popytu konsumpcyjnego musi być analizowane przy uwzględnieniu czynników społecznych” ponieważ badanie zachowań ,,jednostki w oderwaniu od społeczeństwa prowadzi (…) do zbytniego zawężenia problemu uniemożliwiając wręcz jego zrozumienie. Jednostka konsumująca w społeczeństwie poddana jest jego przemożnemu wpływowi, który wiąże się przede wszystkim ze wzbudzeniem w niej chęci dorównania, a w końcu także przewyższenia pod względem poziomu konsumpcji ludzi, którzy stanowią dla niej punkt-grupę odniesienia”[2].

Veblen uważał, że od ludzkich instynktów zależy również charakter danej instytucji. Wyróżnił on instytucje technologiczne oraz instytucje ceremonialne. W nakierunkowanych na wytwarzanie dóbr instytucjach technologicznych dominował instynkt dobrze wykonanej pracy. Ucieleśniający je ludzie rywalizowali głównie poprzez pracowitość i oszczędność. Natomiast celem instytucji ceremonialnych było bogacenie się. Ucieleśniający je ludzie tworzyli klasę próżniaczą, która pogardzała pracą fizyczną oraz marnotrawiła, dobra, czas i zasoby przyrody prowadząc wytworne życie na pokaz.

Instytucje ceremonialne hamowały rozwój instytucji technologicznych co prowadziło do różnego rodzaju konfliktów. Nie mogły go jednak powstrzymać ponieważ były mniej dynamiczne i cechowały się większą zachowawczością.

Konkludując zachowanie instytucji ceremonialnuch można określić mianem popytu Veblena. Termin ten oznacza konsumpcję, która nie jest warunkowana rzeczywistymi potrzebami, lecz zamiarem zademonstrowania posiadanego bogactwa. Pozwoliło to wytłumaczyć zachowanie amerykańskich nuworyszy, którzy zwiększali popyt na dobra luksusowe pomimo wzrostu ich cen. Swoje przemyślenia Veblen zawarł wydanej w 1899 r. monografii pt. ,,Teoria klasy próżniaczej”, która w czasach panującego konsumpcjonizmu wciąż jest niezwykle aktualna.

[1] Ł. Goryszewski, Style konsumpcji polskiej klasy wyższej, Warszawa 2013, s. 32.

[2] Ł. Goryszewski, Style konsumpcji polskiej klasy wyższej, Warszawa 2013, s. 32.

Współfinansowane ze środków Fundacji PZU

Program dofinansowany ze środków Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich 2018