Z historii polskiej myśli ekonomicznej – wielcy polscy ekonomiści

13.09.2019 5 minuty na przeczytanie artykułu
Akademia Bezpieczeństwa Ekonomiczno-Prawnego

W kwietniu 2017 r. Narodowy Bank Polski rozpoczął emisję serii monet „Wielcy polscy ekonomiści”. Jej głównym celem jest upamiętnienie wybitnych Polaków oraz przypomnienie o wkładzie jaki wnieśli oni w kształtowanie i rozwój polskiej myśli ekonomicznej.

Pierwszym z nich był Mikołaj Kopernik. Mało osób wie, że słynny astronom zajmował się również ekonomią. Jako wieloletni administrator kapituły warmińskiej był nie tylko obserwatorem, ale i uczestnikiem toczącego się życia gospodarczego. Zdaniem Jana Dmochowskiego ,,genialny umysł Kopernika opierając się na ścisłej metodzie badania zjawisk (…) ujawnił i skonkretyzował zasadnicze prawa rządzące społeczeństwem w dziedzinie obrotu i wymiany”[1]. Już spisanych w 1517 r ,,Rozmyślaniach” analizując przyczyny spadku wartości monet pruskich sformułował on prawo o wypieraniu lepszego pieniądza z obiegu przez gorszy, które rozwinął w traktacie Monete cudende ratio wskazując ,,spodlenie monety jako jedną z głównych przyczyn upadku państwa”[2]. Zdaniem Leszka Zygnera ,,analizując całość poglądów Kopernika na sprawy monetarne widać wyraźnie, że był on zwolennikiem metalistycznej teorii pieniądza, czyli źródła wartości monety upatrywał w kruszcu”[3]. Sprzeciwiał się zarówno zmniejszaniu wartości kruszcu lub zmniejszaniu próby monety ponieważ pieniądz może spełniać swoje funkcje (tj. pośredniczyć w wymianie oraz być wiarygodnym miernikiem wartości i środkiem płatniczym) tylko kiedy sam w sobie jest wartością. W teorii Kopernika ,,ceny towarów są proporcjonalne do zawartości kruszcu w monecie. W związku z tym nie można zmieniać jej wartości, musi być cały czas >>>zdrowa<<<„[4]. Rozważania toruńskiego myśliciela są znane w ekonomii jako prawo Kopernika-Greshama. Zgodnie z nim jeśli w gospodarce znajdują się jednocześnie dwa rodzaje pieniądza, które na mocy prawa posiadają równą wartość, ale jeden z nich jest postrzegany jako lepszy (np. dzięki wyższej zawartości kruszcu) to ,,lepszy” pieniądz będzie gromadzony i wypierany przez ,,gorszy” z obiegu gospodarczego. Skrajnym przykładem są np. jednouncjowe złote monety mające wartość 100$. Są one legalnym środkiem płatniczym w Stanach Zjednoczonych jednakże nikt nawet nie próbuje wykorzystywać ich jako środka płatniczego ponieważ ich rzeczywista wartość wielokrotnie przewyższa nominalną. Warto również podkreślić, że Tomasz Gresham miał siedem lat w czasie gdy Mikołaj Kopernik zakończył pracę nad ,Rozprawą o urządzeniu monety”[5].

Kolejnym ekonomistą, który pojawił się w serii był uchodzący za ojca polskiej ekonomii Fryderyk Florian Skarbek. Początkowo był zwolennikiem klasycznej szkoły w ekonomii, której twierdzenia znalazły się w opracowanym przez niego pierwszym polskim podręczniku do ekonomii. Skarbek ,,rozwijał koncepcje liberalizmu ekonomicznego, jednak nie przenosił ich bezkrytycznie na grunt polski. Wskazywał na specyfikę warunków polskich i potrzebę dostosowania teorii do rzeczywistości społeczno-gospodarczej kraju”[6]. Zdzisław Sadowski uważa, że ,,nowoczesność myśli ekonomicznej Fryderyka Skarbka znalazła zdecydowany wyraz w sposobie pojmowania przez niego przedmiotu ekonomii”[7]. Jego zdaniem głównym zadaniem ekonomii (którą Skarbek nazywał nauką gospodarstwa narodowego) było ,,>>>poznać, co niedoli społecznej jest przyczyną<<, a głównym przedmiotem badań powinien być >>stan społeczny i sposób utrzymania się bliźnich<<”[8]. Jednocześnie Skarbek odrzucił pojęcie homo economicus ponieważ człowiek dąży nie tylko do osiągnięcia korzyści materialnych, ale również duchowych. Aktywność jednostek jest zatem inspirowana nie tylko chęcią osiągnięcia zysku ale również dziedzictwem kulturowym. Wszelka aktywność człowieka ma jednak charakter społeczny co powinno zostać uwzględnione podczas prowadzenia badań ekonomicznych.

Postulował także utworzenie silnej klasy średniej. ,,Stanisław Grabski zwrócił uwagę na oryginalną myśl Skarbka stanowiącą, (…) że nie masa bogactwa narodowego lecz jego względnie równomierny podział tworzy podstawę dobrobytu społecznego, ponieważ zwiększa konsumpcję i obieg dóbr, a w konsekwencji ożywia produkcje”[9]. Postulował on działania mające na celu przemienienie chłopów i robotników w drobnych przedsiębiorców co upatrywał jako szansę na zmniejszenie panującej nędzy i ubóstwa. Jednocześnie jako liberał uważał, że to właśnie własność prywatna zapewni lepszy rozwój społeczny niż interwencjonizm państwowy. Sam angażował się w działalność społeczną i dobroczynną m. in. zakładając kasy oszczędnościowe dla robotników oraz budując przytułki dla bezdomnych.

Fryderyk Skarbek wzbogacił ekonomię o wymiar narodowy. Nie tylko rozwijał on ,,ideę własnego narodu, która tworzy podstawy teoretyczne dla powiązania w jedną całość zjawisk gospodarstwa narodowego”, ale również wyjaśniał zachodzące zjawiska gospodarcze przez pryzmat interesu narodowego[10]. Fryderyk Skarbek zatem nie tylko przeniósł twierdzenia ekonomii klasycznej na grunt polski, ale uzupełnił je również o treści narodowe i społeczne stając się prekursorem historyczno-teoretycznego kierunku polskiego w ekonomii[11].

Ostatnia z dotychczas wydanych monet w serii prezentuje postać Romana Rybarskiego. Podobnie jak Fryderyk Skarbek podkreślał on znaczenie narodu w kształtowaniu ustroju gospodarczego państwa. Jego zdaniem ,,naród nie jest abstrakcją, lecz żywą całością historyczną. Jego właściwości, jego tradycje, warunki, w których ten naród żyje, muszą być podstawą każdej polityki, także i polityki ekonomicznej”[12]. Był również zwolennikiem liberalizmu gospodarczego. Postulował ograniczenie roli państwo do niezbędnego minimum oraz ,,głosił konieczność stałości prawa gospodarczego i niskich podatków, nienaruszalność własności prywatnej, szkodliwość przymusowych ubezpieczeń społecznych, monopoli i koncesji”[13].

Jego zdaniem niezbędnym elementem koniecznym do powstania silnej Polski było ukształtowanie licznej klasy średniej, która dzięki oszczędnościom dysponowałaby kapitałem umożliwiającym finansowanie rozwoju gospodarczego kraju. Natomiast napływający do Polski zagraniczny kapitał powinien przede wszystkim zwiększać zdolność konkurencyjną branż zajmujących się eksportem i tym samym pozytywnie wpływać na bilans handlowy kraju[14].

Roman Rybarski był również aktywnym politykiem działającym w Stronnictwie Narodowym. Podczas II wojny światowej brał udział w tworzeniu struktur polskiego państwa podziemnego. W 1941 roku został aresztowany przez Gestapo by rok później zginąć w niemieckim obozie koncentracyjnym.

Dotychczas w serii ukazały się jedynie trzy monety. Pozostaje mieć jednak nadzieję, że w podobny sposób zostaną upamiętnieni inni wybitni polscy ekonomiści jak nominowany do nagrody Nobla  Michał Kalecki czy też Oskar Lange. Polityka wydawnicza Narodowego Banku Polskiego sprawia, że co roku pojawia się kolejna moneta z nowym ekonomistą. Zatem już w kwietniu przyszłego roku dowiemy się kto dołączył do grona trzech wybitnych myślicieli.

 

 

 

[1] J. Dmochowski, Mikołaja Kopernika rozprawy o monecie i inne pisma ekonomiczne oraz J.L. Decjusza traktat o biciu monety, Warszawa 1923, s. 3.

[2] L. Zygner, Traktat o biciu monety i poglądy ekonomiczne Kopernika, http://copernicus.torun.pl/nauka/ekonomia/4/, 16.07.2019.

[3] L. Zygner, Traktat o biciu monety i poglądy ekonomiczne Kopernika, http://copernicus.torun.pl/nauka/ekonomia/4/, 16.07.2019.

[4] M. Szaleniec, Nurt empiryczny w „Traktacie o monecie” Mikołaja Kopernika, https://www.nbportal.pl/wiedza/artykuly/historia-mysli-ekonomicznej/historia_ekonomii_15, 01.10.2014.

[5] K. Bylinowski, Gresham, Kopernik, Oresme, Arystofanes i ich prawo, http://historiagospodarcza.blogspot.com/2011/06/gresham-kopernik-oresme-arystofanes-i.html, 24.06.2011

[6] A. Lityńska, Fryderyk Skarbek – twórca polskiej szkoły narodowej w ekonomii, ,,Zeszyty Naukowe Akademii Ekonomicznej w Krakowie”, nr 555, 2000, s. 88.

[7] Z. Sadowski, Fryderyk Skarbek – nowoczesność w tradycji polskiej myśli ekonomicznej, wykład inauguracyjny w Wyższej Szkole Handlu i Finansów Międzynarodowych im. Fryderyka Skarbka, wygłoszony 1 października 2005 roku, http://www.pte.pl/pliki/0/91/Fryderyk_Skarbek_wyklad.pdf, s. 3.

[8] Z. Sadowski, Fryderyk Skarbek – nowoczesność w tradycji polskiej myśli ekonomicznej, wykład inauguracyjny w Wyższej Szkole Handlu i Finansów Międzynarodowych im. Fryderyka Skarbka, wygłoszony 1 października 2005 roku, http://www.pte.pl/pliki/0/91/Fryderyk_Skarbek_wyklad.pdf, s. 3.

[9] S. Wójcik, Stanisław Grabski a Fryderyk Skarbek, ,,Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio K, Politologia”, vol. 1, 1994, s. 104.

[10] A. Lityńska, Fryderyk Skarbek – twórca polskiej szkoły narodowej w ekonomii, ,,Zeszyty Naukowe Akademii Ekonomicznej w Krakowie”, nr 555, 2000, s. 89.

[11] S. Wójcik, Stanisław Grabski a Fryderyk Skarbek, ,,Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio K, Politologia”, vol. 1, 1994, s. 95.

[12] R. Rybarski, Przyszłość gospodarcza Polski, Warszawa 1933, s. 202.

[13] N. Wójtowicz, Romant Rybarski, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, nr 8–9, 2007, s. 130.

[14] K. Skorek, Przedstawiciele krakowskiej szkoły ekonomicznej wobec przerostów etatyzmu, „Cywilizacja o nauce, moralności, sztuce i religii” nr 41, 2012, s. 53-55.

Współfinansowane ze środków Fundacji PZU

Program dofinansowany ze środków Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich 2018